Ένας αστροναύτης στο σύμπαν του ανθρώπινου νου

Varvoglis1Όταν ήταν μικρός, ήθελε να γίνει αστροναύτης. Τελικά, τον κέρδισε το σύμπαν του ανθρώπινου νου… Ο δρ. Μάριος Βάρβογλης ασχολήθηκε με τη Γνωσιακή Ψυχολογία, έκανε τη διατριβή του εκτελώντας πειράματα σε θέματα διαισθητικότητας, μη λεκτικής επικοινωνίας και συνειδητότητας και εξερεύνησε με επιστημονικό τρόπο τη μικροψυχοκίνηση. Από το 1995 είναι σύμβουλος επιχειρήσεων και εκπαιδευτής στην καινοτόμο σκέψη -ή, αλλιώς, ένας creative catalyst, ένας “καταλύτης δημιουργικότητας”. Οι “Ε” τον συναντούν γεμάτες περιέργεια…«Επιλογές» Δεκεμβρίου 2013

Γράφει η Σοφία Χριστοφορίδου ~ Φωτογραφίζει ο Σάκης Γιούμπασης.

“Η ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ είναι ο τόπος μου” λέει για την πόλη όπου πέρασε τα μαθητικά του χρόνια -κι ας έζησε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του στη Νέα Υόρκη και στο Παρίσι-, επιβεβαιώνοντας τη ρήση τού Ζαν Αμερύ ότι “πατρίδα είναι ο τόπος της παιδικής ηλικίας και της νιότης”. Ο δρ. Μάριος Βάρβογλης επέστρεψε στη Θεσσαλονίκη, για να δώσει μια σειρά από διαλέξεις με θέμα τη δημιουργικότητα, στο πλαίσιο εκδηλώσεων που διοργάνωσε το Anatolia College. Σε μία από αυτές τον συνάντησαν οι “Ε”.
“Ακούω συχνά την ερώτηση: ‘Μα, καλά… Διδάσκεται η δημιουργικότητα; Ή την έχεις ή δεν την έχεις…’. Αν είναι αλήθεια, τότε τόσα χρόνια βρίσκομαι σε κακό δρόμο και κατάφερα να ξεγελάσω πολλούς” μας λέει. Ανάμεσα σ’ αυτούς που “ξεγέλασε” ήταν εταιρείες όπως οι Apple, Avis, Coca Cola, Danone, EDF, Galeries Lafayette, General Electric, Kraft, L’ Oreal, Motorola, Novartis, Renault, Roche, Société Générale, Sony και Veolia, αλλά και οργανισμοί όπως το ΝΑΤΟ και οι δήμοι Γενεύης και Βερσαλλιών…
Τείνουμε να ταυτίζουμε τη δημιουργικότητα με την τέχνη, αυτή η προσέγγιση ωστόσο, κατά τον δρα. Βάρβογλη, περιορίζει πολύ την έννοια του όρου: “Η τέχνη μπορεί να είναι δημιουργική -μπορεί βέβαια και όχι, υπάρχει και τέχνη που δεν είναι δημιουργική. Η δημιουργικότητα είναι περισσότερο ένας τρόπος σκέψης, μια διαδικασία αμφισβήτησης αυτών που δεχόμασταν ως δεδομένα με βάση την υπάρχουσα γνώση, ώστε τελικά να διευρυνθεί η οπτική γωνία και το πεδίο των λύσεων. Στο πεδίο των επιχειρήσεων, η δημιουργικότητα σχετίζεται με την καινοτομία και τη χρησιμότητα μιας ιδέας, κάτι που κρίνεται πάντα από τους άλλους. Αυτή είναι και η διαφορά από την τέχνη, όπου ένα έργο μπορεί να έχει αξία για τον καλλιτέχνη, χωρίς απαραίτητα να χρειάζεται να το αναγνωρίσει κάποιος άλλος”.

“ΕΞΩ ΑΠΟ ΤΟ ΚΟΥΤΙ”
Κατά τον ίδιο, “όλα αρχίζουν με το να σκεφτόμαστε πέρα απ’ ό,τι περιορίζει τους ορίζοντές μας, εξασκώντας το ‘thinking out of the box’”.
Ποιοι είναι, όμως, αυτό το “κουτί”; Τι εμποδίζει το μυαλό μας να σκέφτεσαι δημιουργικά; “Πρώτα απ’ όλα, το εκπαιδευτικό σύστημα, που όχι μόνο δεν καλλιεργεί τη δημιουργικότητα, αλλά την εμποδίζει κιόλας” λέει. “Το σύστημα είναι δομημένο πάνω σε κείμενα που έχουν τις σωστές απαντήσεις και σε μαθητές που καλούνται να τις αναπαράγουν, μέσω εξετάσεων. Έτσι, δεν έχουν ευκαιρίες για να εξερευνήσουν, να πειραματιστούν, να κάνουν λάθη, να χρησιμοποιήσουν αυτά τα λάθη για να μάθουν”.
Όπως υποστηρίζει, το εκπαιδευτικό σύστημα κάνει “format” στον εγκέφαλό μας, έτσι ώστε να χρησιμοποιεί μόνο τη συγκλίνουσα σκέψη (σ.σ.: το αριστερό ημισφαίριο του εγκεφάλου), για να λύσει προβλήματα: “Τη συγκλίνουσα σκέψη την ξέρουμε όλοι πάρα πολύ καλά -μας την έχουν βάλει στον νου από μωρά και μ’ αυτήν πορευόμαστε μέχρι τον τάφο. Με αυτόν τον τρόπο σκέψης, όταν έχουμε ένα πρόβλημα παίρνουμε τον ‘αυτοκινητόδρομο’ του νου -δηλαδή συνήθειες, νόρμες, αυτοματισμούς, στερεότυπα και απλουστευτικές διακρίσεις τύπου ‘ναι/ όχι’, ‘εμείς/ αυτοί’, ‘αριστερά/ δεξιά’- και προσπαθούμε να βρούμε την απάντηση. Η συγκλίνουσα σκέψη είναι πολύ πιο κυρίαρχη στην κοινωνική πραγματικότητα”.
Εξαιτίας αυτού του γεγονότος, όμως, ο νους περιορίζεται “από διαδικασίες και νόρμες που επηρεάζουν το πώς ακούμε, ερμηνεύουμε και αποδεχόμαστε τον κόσμο γύρω μας, από την κοινωνική πίεση για συμμόρφωση, από τον φόβο της αποτυχίας, το κόστος της δημιουργικότητας…”.
Κι όμως, υπάρχει και άλλος τρόπος προσέγγισης: “Με την αποκλίνουσα σκέψη μπορεί να βλέπω το ίδιο πρόβλημα, αλλά, αντί να ψάχνω για την κοινά αποδεκτή απάντηση, κυκλοφορώ στους διαδρόμους τού νου και ανοίγω δρόμους στο πεδίο των ιδεών, χρησιμοποιώντας διάφορα ερμηνευτικά σχήματα -συμβολικά, ονειρικά, μεταφορικά… Όταν σκεφτόμαστε ‘δημιουργικότητα’, αυτομάτως λέμε ‘έτσι θα πρέπει να είναι η δημιουργικότητα’. Αλλά η αλήθεια είναι ότι η δημιουργικότητα προκύπτει από τη σύνθεση της αποκλίνουσας με τη συγκλίνουσα σκέψη. Αλλιώς, αν χρησιμοποιούμε μόνο την αποκλίνουσα σκέψη, μένουμε απλώς στο όνειρο…”.

ΕΞΙ “ΒΙΤΑΜΙΝΕΣ”
ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑΣ
Τι ενισχύει τη δημιουργικότητα; “Πρώτα απ’ όλα, το να έχουμε μια πραγματική ανάγκη. Από αυτήν την άποψη, στην Ελλάδα είμαστε πρωτοπόροι -έχουμε πραγματική ανάγκη σήμερα να κάνουμε κάτι διαφορετικό. Αλλά, αν νομίζετε ότι η αλλαγή θα γίνει με τη λογική ‘όποτε γίνει κι άμα θέλουμε και δεν βαριέσαι’, είναι σχεδόν εγγυημένο ότι δεν θα βγει κάτι δημιουργικό. Η δημιουργία βγαίνει υπό πίεση -όχι πάρα πολύ μεγάλη, επειδή όταν έχουμε το μαχαίρι στον λαιμό πανικοβαλλόμαστε. Το καλύτερο είναι όταν η πίεση έρχεται από μέσα μας κι όχι απ’ έξω.
.”Δεύτερον, το περιβάλλον είναι πολύ σημαντικό: μας επηρεάζει ως προς το τι μπορούμε να κάνουμε, είτε θετικά είτε αρνητικά. Δεν είμαστε μόνοι μας και δεν μπορούμε να σκεφτούμε τη δημιουργικότητα σαν να είμαστε απομονωμένοι σ’ ένα τούνελ. Μπορεί την πρώτη ιδέα να την έχει ένας, η δημιουργικότητα ωστόσο ‘ανθεί’ σε ομαδικό περιβάλλον. Αργά ή γρήγορα πρέπει να μπουν και άλλοι στο παιχνίδι, κατά τη γνώμη μου, ωστόσο, είναι καλύτερα να έχουμε εξ αρχής μια συμμετοχική, συνεργατική προσέγγιση.
.”Τρίτον, έχουμε ανάγκη να σταματάμε, να παίρνουμε λίγο χρόνο, να κάνουμε περιοδικά ένα διάλειμμα και να αφήνουμε τον νου να βλέπει αλλιώς τα πράγματα, σε απόσταση από την καθημερινότητα.
.”Τέταρτον, να σκεφτόμαστε και λίγο χωρίς τη νοητική ‘πανοπλία’ του ειδικού: να πάμε πίσω και να αποκτήσουμε έναν τρόπο προσέγγισης που να μην είναι φορτωμένος με τόσο πολλές γνώσεις, τόσο πολλά αξιώματα και δεδομένα. Στο brainstorming προσπαθούμε να μην έχουμε ειδικούς μόνον από έναν κλάδο, επειδή οι ειδικοί δυσκολεύονται να αλλάξουν οπτική γωνία -προτιμούν να μένουν στην ίδια ‘ασφαλτοστρωμένη’ οδό που ακολουθούν συνήθως.
.”Πέμπτον, όταν έχουμε μια ερώτηση και θέλουμε να είμαστε δημιουργικοί, δεν πρέπει να ψάχνουμε αμέσως τη μία και μοναδική σωστή απάντηση, αλλά πολλές ιδέες, όσο περισσότερες μπορούμε. Ο Linus Pauling, που τιμήθηκε δύο φορές με βραβείο Νόμπελ, έλεγε: ‘Αν θες μια καλή ιδέα, ψάξε πολλές’. Ο Έντισον από την πλευρά του υποστήριζε ότι ‘μια εφεύρεση είναι 5% έμπνευση και 95% ιδρώτας’. Μέσω των λαθών μας ανοίγουμε τον χώρο των λύσεων.
.”Έκτον, να ακούμε και τον ‘συνήγορο του αγγέλου’, όχι μόνο τον ‘δικηγόρο του διαβόλου’. Αντί να εντοπίζουμε εξ αρχής δυσκολίες και να βλέπουμε μόνο τα αρνητικά, αντί να περιμένουμε ότι η επιτυχία θα έρθει αμέσως και να απογοητευόμαστε όταν δεν έρχεται, να έχουμε μια θετική στάση, να χτίζουμε σταδιακά τις λύσεις, κάνοντας μικρά, έστω, βήματα”.

Varvoglis2

ΟΤΑΝ ΟΛΑ ΠΗΓΑΙΝΟΥΝ ΚΑΛΑ, ΤΟΤΕ ΘΑ ΠΡΕΠΕΙ 

ΝΑ ΑΡΧΙΣΟΥΜΕ ΝΑ ΑΝΗΣΥΧΟΥΜΕ”

“ΑΝ ΕΧΩ ένα σύστημα που δουλεύει καλά με έναν συγκεκριμένο τρόπο, γιατί να το αλλάξω;” θα αναρωτηθεί κάποιος. “Υπάρχει μια έκφραση που λέει ότι ‘όταν όλα πηγαίνουν καλά, τότε θα πρέπει να αρχίσουμε να ανησυχούμε’. Αργά ή γρήγορα δεν θα δουλεύει καλά… Το ερώτημα είναι: επιλέγουμε να αντιδράσουμε όταν είμαστε με το μαχαίρι στον λαιμό; Ή προσπαθούμε να είμαστε δημιουργικοί, να διαβλέπουμε αυτό που έρχεται από το μέλλον -ή και να το δημιουργούμε ακόμη-, κάνοντας αλλαγές στο παρόν; Δείτε, για παράδειγμα, την Apple: δεν ήρθε κανείς να της ζητήσει να κάνει τα I-Tunes. Το θέμα είναι να οδηγείς εσύ προς την αλλαγή, όχι να αντιδράς σ’ αυτήν εκ των υστέρων. Φυσικά, υπάρχουν και πολύ καλά ‘Νο2’, που, όταν φτάσει το καινούριο, ξέρουν να προσαρμοστούν, να βρουν τον δρόμο τους. Είναι κι αυτό μια μορφή δημιουργικότητας…”.

“Η ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑ ΣΕ ΠΟΛΥΠΛΟΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ,
ΟΠΩΣ ΤΟ ΚΡΑΤΟΣ, ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΥΠΟΘΕΣΗ ΕΝΟΣ ΑΝΘΡΩΠΟΥ”

ΕΚΤΟΣ ΑΠΟ ΔΕΚΑΔΕΣ επιχειρήσεις από πολύ διαφορετικούς κλάδους, ο δρ. Βάρβογλης δούλεψε και με πόλεις, αλλά και με δημόσιους οργανισμούς.
“Τι θα λέγατε για την ελληνική περίπτωση; Πώς μπορεί να γίνει δημιουργικός ο δημόσιος τομέας;” τον ρωτώ. “Δύσκολη ερώτηση, να την παρακάμψουμε;..” απαντά αυθόρμητα. “Υπάρχει πολύ λίγος χώρος και, ταυτόχρονα, πολύ μεγάλη ανάγκη για δημιουργικότητα σ’ αυτόν τον τομέα. Οι πολιτικοί είναι μεταξύ αυτών που έχουν τη μεγαλύτερη ανάγκη από δημιουργικότητα, εν μέρει επειδή έχουν τόσους καταναγκασμούς, επειδή συμπιέζονται μεταξύ διαφορετικών συμφερόντων εντός και εκτός του κόμματος -λόμπι, συνδικαλιστές, επιχειρηματίες, η τρόικα-, ώστε υπάρχει πολύ μικρό περιθώριο κινήσεων. Εκτός κι αν είναι χαρισματικοί ηγέτες ή αν μπορούν να κάνουν ευρείες αλλαγές, παρά τις αντιδράσεις της πλειοψηφίας… Δεν πιστεύω πάντως ότι η δημιουργικότητα σε πολύπλοκα συστήματα, όπως το κράτος, είναι υπόθεση ενός ανθρώπου: θα πρέπει να είναι μια μορφή συλλογικής ευφυίας (collective intelligence) -και αυτό είναι που πραγματικά λείπει από την Ελλάδα”.

——————————————————————————————-
ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΡΟΓΝΩΣΗ ΣΤΗΝ ΜΙΚΡΟΨΥΧΟΚΙΝΗΤΙΚΗ

ΩΣ ΠΑΙΔΙ έλεγε ότι, όταν μεγαλώσει, θα γίνει αστροναύτης: “Με έλκυε πολύ το σύμπαν, οι μεγάλες ερωτήσεις, από πού ερχόμαστε, που πάμε…”. Μετά τα 18 του άρχισε σπουδές Μάρκετινγκ και Διοίκησης Επιχειρήσεων, με σκοπό να αναλάβει την επιχείρηση τού πατέρα του. Σύντομα ωστόσο αποφάσισε ότι δεν τον ενδιέφερε καθόλου.
Ασχολήθηκε με την ψυχολογία και εμβάθυνε με επιστημονικά πειράματα στα μη ομαλά ψυχοφυσικά φαινόμενα, όπως η πρόγνωση (precognition) και η μικροψυχοκινητική (micro-psychokinesis): “Ξεκίνησα από περιέργεια ως προς ορισμένα φαινόμενα, σκεπτόμενος ‘αν είναι δυνατόν, δεν γίνεται!’. Όσο διάβαζα κι έμπαινα πιο βαθιά, έβλεπα ότι υπάρχει ένας πραγματικός κλάδος με βαριά στοιχεία, πειραματικά στοιχεία, έρευνα πεδίου και case studies”.
“Υπάρχει αυτό το ‘παράλληλο νοητικό σύμπαν’, όπου οι άνθρωποι έχουν υπερβατικές δυνάμεις;” τον ρωτώ. “Υπάρχουν αποδείξεις των φαινομένων -για παράδειγμα, ότι κάποιος μπορεί να έχει όντως μια διαίσθηση για ένα μελλοντικό γεγονός, που δεν μπορεί να συναγάγει ότι θα συμβεί από τα δεδομένα του παρόντος. Έχουμε αρκετά στοιχεία για να μπορούμε να διαπιστώνουμε το φαινόμενο, όχι όμως αρκετά για να ερμηνεύσουμε γιατί γίνεται και να το ελέγξουμε”.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s